Grupa epidotu: zoizyt, klinozoizyt, epidot

Grupa epidotu obejmuje sorokrzemiany o ogólnym wzorze strukturalnym A₂M₃[O|OH|SiO₄|Si₂O₇], gdzie w pozycjach A występują duże kationy – głównie Ca²⁺, a także Sr²⁺, Pb²⁺, pierwiastki ziem rzadkich (Rare Earth Elements REE), natomiast w pozycjach oktaedrycznych M znajdują się kationy Al³⁺, Fe³⁺, Mn³⁺, rzadziej Fe²⁺, Mg²⁺ czy Ti⁴⁺. Struktura tych minerałów charakteryzuje się obecnością izolowanych czworościanów [SiO₄]⁴⁻ oraz grup podwójnych czworościanów [Si₂O₇]⁶⁻.

Sorokrzemiany (krzemiany grupowe) to podklasa krzemianów, w których strukturze krystalicznej wyodrębniają się pary czworościanów krzemotlenowych połączone jednym wspólnym atomem tlenu, co tworzy podstawową grupę anjonową o wzorze [Si₂O₇]⁶⁻ i stosunku krzemu do tlenu wynoszącym 2:7 (zalicza się do nich m.in. minerały z grupy epidotu, hemimorfit oraz wezuwian).

Zoizyt (Ca₂Al₃[O|OH|SiO₄|Si₂O₇]) jest rombowym polimorfem związku Ca₂Al₃Si₃O₁₂(OH). Stanowi dimorf (odmiana krystalograficzna o takim samym składzie chemicznym, ale odmiennej strukturze krystalicznej) klinozoizytu. Odznacza się znacznie niższą zawartością żelaza Fe³⁺ w porównaniu do klinozoizytu i epidotu.

WYSTĘPOWANIE ZOIZYTU

Zoizyt jest produktem metamorfizmu regionalnego i kontaktowo-metasomatycznego skał bogatych w wapń. Wchodzi w skład skał metamorficznych facji eklogitowej, amfibolitowej oraz zieleńcowej. Powstaje powszechnie w procesie saussurytyzacji plagioklazów wapniowych. Występuje w skarnach, zmetamorfizowanych marglach i wapieniach marglistych (erlanach), a także jako składnik akcesoryczny w eklogitach i amfibolitach epidotowo-zoizytowych.

Wśród dolnośląskich ofiolitów, w rejonie Jordanowa Śląskiego lokalnie doszło do krystalizacji thulitów – rzadkich różowych, bogatych w mangan skał zoisytowych. Do ich powstania doszło wskutek metamorfizmu metasomatycznego dajek przecinających ultrazasadowe skały magmowe (serpentynity) masywu Jordanowa. Były to prawdopodobnie gabra. Żyły te, na skutek oddziaływania gorących roztworów i migracji jonów wapnia (Ca²⁺) oraz magnezu (Mg²⁺), zaczęły gwałtownie zmieniać swój skład pierwotny w procesie rodingityzacji (Majerowicz 1984). W wyniku tej metasomatozy doszło do powstania unikalnej grupy jasnych minerałów (tzw. paragenezy mineralnej z Jordanowa), w skład której wszedł diallag, granat grossular, wezuwian oraz zoisyt. Obecność manganu spowodowała, że zoisyt zyskał różową barwę i stał się thulitem.

Saussurytyzacja to autometasomatyczny lub hydrotermalny proces przeobrażenia wapniowych plagioklazów szeregu albit-anortyt (szczególnie anortytu, bytownitu i labradoru), zachodzący pod wpływem gorących roztworów wodnych bogatych w H₂O oraz CO₂. W wyniku niestabilności chemicznej plagioklazu zasadowego następuje jego odwapnienie i rozpad na drobnokrystaliczny, nierozpoznawalny gołym okiem, mętnawy agregat mineralny nazywany saussurytem. W jego skład wchodzą plagioklazy sodowe typu albit, minerały z grupy epidotu (epidot, zoizyt, klinozoizyt) oraz kalcyt, chloryt, kwarc, serycyt lub skapolit. Przemianie tej towarzyszy charakterystyczne odbarwienie skały na kolor jasny, jasnoszary lub zielonkawobiały.

Klinozoizyt (Ca₂Al₃[O|OH|SiO₄|Si₂O₇]) jest jednoskośną odmianą (dimorfem) zoizytu. Tworzy ciąg roztworów stałych z epidotem właściwym poprzez podstawienia izomorficzne żelaza (Fe³⁺) glinem (Al³⁺).

WYSTĘPOWANIE KLINOZOIZYTU

Klinozoizyt powstaje głównie w warunkach nisko- i średniostopniowego metamorfizmu regionalnego (facja zieleńcowa i epidotowo-amfibolitowa) oraz metamorfizmu kontaktowego (skarny, erlany). Podobnie jak zoizyt, stanowi dominujący produkt hydrotermalnej albityzacji i saussurytyzacji podstawowych i obojętnych skał magmowych (np. gabr, bazaltów, diabazów). Występuje również w żyłach alpejskich oraz jako składnik minerałów pobocznych w metasedymentach wapienno-krzemianowych.

Epidot (Ca₂(Fe³⁺,Al)Al₂[O|OH|SiO₄|Si₂O₇]) to jednoskośny krzemian tworzący ciąg roztworu stałego z klinozoizytem. Może zawierać domieszki Sr, Na, K, Mg, Fe²⁺, Mn³⁺ (odmiana piemontyt) i Ti, a także do kilku procent wagowych pierwiastków ziem rzadkich (REE).

WYSTĘPOWANIE EPIDOTU

Epidot jest powszechnym minerałem skali regionalnej i kontaktowej. Powstaje w warunkach niskich i średnich temperatur metamorfizmu regionalnego (facja zieleńcowa i epidotowo-amfibolitowa) jako składnik łupków zieleńcowych, łupków chlorytowych, amfibolitów oraz epidotytów. Występuje w skarnach wapniowych wraz z grossularem, wezuwianem i diopsydem (np. w Bludovie czy Žulovej w Czechach). Jest produktem przeobrażeń hydrotermalnych (saussurytyzacji, propilityzacji) plagioklazów oraz piroksenów i amfiboli w skałach magmowych. Tworzy druzy w szczelinach typu alpejskiego, pegmatytach (np. w Tatrach) oraz powszechnie wypełnia spękania w granitoidach (m.in. w masywie Strzegom-Sobótka).

Propilityzacja to proces hydrotermalny polegający na przeobrażeniu plagioklazów w albit, czemu towarzyszy powstanie epidotu (niekiedy wykształconego jako różowy piemontyt). Minerały femiczne zostają zastąpione chlorytem, minerałami z grupy serpentynu, kalcytem, tlenkami żelaza i minerałami tytanu. Mogą się tworzyć także kwarc, aktynolit, zeolity i piryt. Z propilityzacją wiąże się także okruszcowanie skał złotem rodzimym. Z taką sytuacją mamy np. do czynienia w szlachtowskim obszarze eksploatacji kruszców w okolicach Szczawnicy-Zdroju w Pieninach (Bartuś & Kuś 2010).