Minerały poboczne - grupa minerałów występująca we wszystkich typach skał (magmowych, osadowych i metamorficznych) lecz występujących w nich najczęściej w bardzo małych ilościach. W związku z tym nie mają wpływu na klasyfikację skał. Najczęściej występują w skałach w postaci drobnych kryształów rozproszonych w całej masie skały i czesto niedostrzegalnych makroskopowo. Do najpospolitszych należą: magnetyt, hematyt, piryt, cyrkon, rutyl i apatyt. Spośród nich piryt i żadziej hematyt mogą częściej tworzyć kryształy dostrzegalne makroskopowo.
MAGNETYT
CECHY MAKROSKOPOWE
- Postać kryształów magnetyt krystalizuje w układzie regularnym
- Pokrój kryształów kryształy zwykle w postaci ośmiościanów
- Barwa żelazistoczarna
- Połysk metaliczny
- Rysa czarna
- Twardość 5,5
- Łupliwość brak, przełam muszlowy
- Gęstość 4,9-5,2 g/cm3
- Inne właściwości wykazuje wyraźne właściwości magnetyczne
WYSTĘPOWANIE
Magnetyt (FeO · Fe2O3) jest tlenkiem żelazowo-żelazawym, o zawartości żelaza 72,4%. Jest on pospolitym minerałem pobocznym wielu skał magmowych, np. gabra i bazaltu, obecny jest w wielu skałach osadowych i metamorficznych. Magnetyt występuje w postaci złóż o różnej genezie, które eksploatowane są w celach gospodarczych. W glebach magnetyt pochodzi z utworów macierzystych i przyjmuje postać pojedynczych, nieregularnych ziarn. Obecny jest niemal we wszystkich glebach, lecz jego zawartość jest zwykle bardzo niewielka.
HEMATYT
CECHY MAKROSKOPOWE
- Postać kryształów hematyt krystalizuje w układzie trygonalnym
- Pokrój kryształów różny, w zależności od warunków krystalizacji: w wysokich temperaturach tworzą się osobniki o pokroju podwójnej piramidy przypominającej ośmiościan, w temperarurach niskich powstają kryształy o pokroju tabliczkowym
- Barwa stalowoszara, ciemnoczerwona lub prawie czarna
- Połysk metaliczny do matowego
- Rysa charakterystyczna - wiśniowoczerwona
- Twardość 6,5
- Łupliwość brak, przełam muszlowy
- Gęstość 5,0-5,5 g/cm3
WYSTĘPOWANIE
Hematyt (Fe2O3) jest tlenkiem żelazowym o zawartości żelaza 70,0%. Tworzy skupienia ziarniste, zbite, a także naciekowe i ziemiste. W zależności od wykształcenia ziarn i skupień wyróżnia się następujące odmiany: błyszcz żelaza - kryształy lub skupienia grubokrystaliczne o stalowej barwie i połysku metalicznym (Fig. 1), mika żelazna - skupienia drobnołuseczkowe, połyskliwe, żelaziak czerwony - zbita, skrytokrystaliczna lub ziemista odmiana o barwie czerwonej i matowym połysku, śmietana hematytowa - luźne, pylaste skupienia, barwa terakoty. Hematyt jest bardzo pospolitym minerałem, występującym w syenitach i ryolitach, którym nadaje charakterystyczne, czerwone zabarwienie oraz w wielu skałach osadowych i metamorficznych. Występuje on również w złożach hydrotermalnych i w miejscach ujścia gazów wulkanicznych. W glebach hematyt obecny jest w postaci submikroskopowych ziarn, powstałych najczęściej w wyniku wietrzenia innych minerałów zawierających żelazo. W wielu glebach tropikalnych i subtropikalnych stanowi pospolity składnik, nadający im jasnoczerwone zabarwienie.
PIRYT
CECHY MAKROSKOPOWE
- Postać kryształów piryt krystalizuje w układzie regularnym
- Pokrój kryształów izometryczny, kryształy w postaci sześcianów lub dwunastościanów pięciokątnych
- Barwa mosiężnożółta, niekiedy złocista
- Połysk metaliczny
- Rysa czarna
- Twardość 6-6,5
- Łupliwość brak, przełam muszlowy
- Gęstość 4,9-5,2 g/cm3
- Inne właściwości ze względu na złotawą barwę i częste mylenie go ze złotem nazywany jest "złotem głupców"
WYSTĘPOWANIE
Piryt (FeS2) pod względem chemicznym jest dwusiarczkiem żelazawym o zawartości siarki 53,4%. Zawiera domieszki innych metali, w tym złota. Piryt jest najbardziej rozpowszechnionym minerałem z grupy siarczków. Występuje w skałach magmowych, złożach hydrotermalnych, a także w skałach i złożach pochodzenia osadowego i metamorficznego.
RUTYL
CECHY MAKROSKOPOWE
- Postać kryształów rutyl krystalizuje w układzie tetragonalnym
- Pokrój kryształów kryształy słupkowe, niekiedy igiełkowe oraz skupienia zbite i ziarniste
- Barwa żółtawobrunatna, czerwonobrunatna do czarnej
- Połysk metaliczno-diamentowy
- Rysa żółtawobrunatna
- Twardość 6,0-6,5
- Łupliwość doskonała
- Gęstość 4,2 g/cm3
WYSTĘPOWANIE
Rutyl (TiO2) jest tlenkiem tytanu i należy do minerałów cechujących się najwyższą odpornością na wietrzenie chemiczne. W osadach i glebach obecny jest jedynie w niewielkiej ilości. Nagromadzenie tych minerałów jest wskaźnikiem zaawansowanego stadium procesu wietrzenia chemicznego. Na obszarach tropikalnego lasu deszczowego tlenki tytanu mogą stać się głównym komponentem powierzchniowych warstw gleby. Rutyl jest minerałem pobocznym wielu skał magmowych. W większych ilościach występuje w osadach powstałych na drodze intensywnego wietrzenia chemicznego, najczęściej jako minerał pierwotny.
APATYT
CECHY MAKROSKOPOWE
- Postać kryształów apatyt krystalizuje w układzie jednoskośnym
- Pokrój kryształów heksagonalny, słupkowy, niekiedy kulisty z powodu dużej ilości ścian
- Barwa najczęściej bezbarwny, żółty, niebieski, zielony, fioletowy, czerwony
- Połysk szklisty
- Rysa biała
- Twardość 5,0 - wzorcowa w skali Mohsa
- Łupliwość brak
- Gęstość 3,16-3,22 g/cm3
WYSTĘPOWANIE
Apatyt (Ca5[(F,Cl)/(PO4)3]) jest mieszaniną izomorficzną apatytu chlorowego i fluorowego, zwykle z dodatkiem grupy hydroksylowej (OH). Zawartość P2O5 wynosi od 40,9 do 42,3%. Występuje powszechnie jako minerał akcesoryczny w wielu skałach magmowych, obecny jest również w niektórych skałach metamorficznych, oraz w złożach hydrotermalnych. W warunkach osadowych fosforan może być wytrącany z wód morskich w postaci koloidalnej lub skrytokrystalicznej, dając początek złożom o ogólnej nazwie fosforytów. Ich głównymi składnikami są drobnoziarniste lub skrytokrystaliczne skupienia mieszanin różnych odmian apatytów fosforanowych; skupienia te noszą nazwę kolofanu. W glebach apatyt obecny jest w postaci pojedynczych ziarn, najczęściej bardzo nieregularnego kształtu. Występuje tu jednak raczej rzadko, ponieważ łatwo ulega rozpuszczeniu i wypłukaniu. Apatyty i fosforyty wykorzystywane są do produkcji nawozów mineralnych.