SYENITOIDY

Syenit jest obojętną skałą plutoniczną składająca się głównie ze skaleni alkalicznych lub plagioklazów, a podrzednie biotytu, amfiboli i piroksenów. Nie zawiera kwarcu lub zawiera go bardzo mało. Może być skałą leuko-, mezo- lub melanokratyczną. Przybiera najczęściej barwy ciemnoszare lub czarne. Ma teksturę jawnokrystaliczną, najczęściej średniokrystaliczną, rzadziej grubokrystaliczną lub drobnokrystaliczną oraz strukturę bezkierunkową (bezładną), niekiedy ukierunkowaną.

Występowanie

W Polsce potocznie jako sjenity określa się granodioryty z Kośmina i monzodioryt Przedborowej, nie są one jednak sjenitami sensu stricte. Skały te od lat są jednak zwyczajowo nazywane sjenitami, stąd określenie sjenity dolnośląskie.

Cieszynit (ang. teschenite) jest zasadową skałą magmową (głębinową lub subwulkaniczną) o charakterystycznej, często pstrokatej, czarno-białej barwie, zaliczaną do syenitów, diorytoidów, gabroidów foidowych lub pikrytów. Według współczesnej klasyfikacji petrograficznej cieszynity odpowiadają teralitom analcymowym lub esseksytom analcymowym. Cechują się strukturą od drobnokrystalicznej do grubokrystalicznej, czasem porfirową. Głównymi składnikami mineralnymi są plagioklazy, skalenie alkaliczne (ortoklaz), pirokseny (w tym augit tytanowy), amfibole oraz skalenoidy (pierwotne – nefelin i sodalit oraz wtórne – analcym), z podrzędnym udziałem biotytu, magnetytu, pirytu i sporadycznych, oliwinopodobnych produktów rozkładu. W odmianach ciemnych dominują wydłużone kryształy amfiboli i piroksenów, natomiast w jasnych – białe i jasnoszare kryształy skaleni o szklistym połysku. W zależności od proporcji między skaleniami alkalicznymi a plagioklazami wyróżnia się odmiany teralitowe, esseksytowe i monzonitowe.

Nazwa cieszynitów wywodzi się od Cieszyna, w którego okolicach została po raz pierwszy opisana przez Ludwika Hoheneggera w 1861 roku jako przykład skał magmowych występujących we fliszu karpackim. Cieszynity tworzą liczne sille i dajki w kredowych osadach płaszczowiny cieszyńskiej, głównie w łupkach cieszyńskich górnych. Poza pograniczem polsko-czeskim cieszynity spotykane są m.in. w Szkocji i Australii.

Ciekawostki

Znane są syenity znad Jeziora Górnego w hrabstwie Keweenaw (Michigan, USA) bogate w skaleniowiec sodalit i nazywane yooperlitami, które pod wpływem światła UV wykazują silną żółtą, pomarańczową i czerwoną fluorescencję.