Minerały grupy serpentynu (antygoryt, chryzotyl, lizardyt i inne) powstają w wyniku regionalnych procesów autometamorficznych, w niskich stadiach metamorfizmu (facja zieleńcowa), głównie na skutek przekształcenia minerałów ultrazasadowych skał magmowych (zawierających oliwiny i pirokseny).
ANTYGORYT
Antygoryt (Mg6[(OH)8/Si4O10]) - minerał z gromady krzemianów zaliczany do grupy serpentynów (płytkowych).
CECHY MAKROSKOPOWE
- Postać występowania układ krystalograficzny jednoskośny. Występuje w skupieniach ziarnistych, mikrokrystalicznych, masywnych, płytkowych albo łuseczkowych. Czasami tworzy też agregaty listewkowe, włókniste, rozetowe bądź promieniste
- Pokrój kryształów płytkowy, łuseczkowy lub tabliczkowy
- Barwa zielona, ciemnozielona, oliwkowozielona, brązowozielona rzadziej: biała, szara, żółtawa, żółtawozielona, niebieskobiała, niebieskozielona, przeświecający do nieprzeźroczystego
- Połysk szklisty, tłusty, woskowy
- Rysa biała, białozielona
- Twardość 2,5-6; najczęściej 3,5
- Łupliwość jednokierunkowa bardzo dobra, a nawet doskonała, muszowy bądź drzazgowy przełam
- Gęstość 2,55-2,64 g/cm3
- Inne jest minerałem kruchym, pojedyncze płytki bywają giętkie
WYSTĘPOWANIE
Należy do minerałów pospolitych. Powstaje na skutek przemian hydrotermalnych (w temp. <400°C), hipergenicznych (w warunkach napowierzchniowego wietrzenia) ultrazasadowych bądź zasadowych skał magmowych (głównie perydotytów, dunitów, pikrytów, gabr, diabazów, lamprofirów, i in.). Jest związany z wystąpieniami ofilolitów. Bywa też spotykany w zmetamorfizowanych dolomitach i marglach dolomitycznych. Powstaje najczęściej w wyniku przeobrażenia piroksenów, rzadziej oliwinów, amfiboli i innych. Stanowi główny składnik serpentynitów. Najczęściej współwystępuje z chryzotylem, talkiem, chromitem, dolomitem. W czapach zwietrzelinowych masywów ofiolitowych często tworzą się bogate wietrzeniowe, złoża niklu.
CHRYZOTYL
CECHY MAKROSKOPOWE
- Postać występowania
- Pokrój kryształów
- Barwa biała, szara, szarozielona, żółtobrunatna
- Połysk jedwabisty, niekiedy tłusty
- Rysa biała, jasnoszara
- Twardość 2,5
- Łupliwość brak
- Przełam nierówny, drzazgowaty
- Gęstość 2,45–2,55 g/cm3
WYSTĘPOWANIE
Chryzotyl (Mg6[(OH)8Si4O10]) powstaje w wyniku hydrotermalnych przeobrażeń (w temperaturze poniżej 350°C) ultrazasadowych skał magmowych: dunitów, perydotytów. Jest głównym składnikiem serpentynitów. Tworzy się wskutek przeobrażenia oliwinów, piroksenów, amfiboli, niekiedy: biotytu, chlorytu. Stanowi 93% azbestu wytwarzanego i stosowanego w przemyśle.
LIZARDYT
CECHY MAKROSKOPOWE
- Postać występowania Tworzy skupienia zbite, płytkowe i blaszkowe. Ma zdolność tworzenia pseudomorfozy po piroksenie i oliwinie. Jest kruchy, ale pojedyncze blaszki są sprężyste i giętkie. Jest przeświecający, przeważnie zawiera niewielkie ilości metali takich jak: żelazo, glin, nikiel. Minerał wtórny, zwykle występujący jako główny składnik zbitych serpentynitów
- Pokrój kryształów blaszkowy (płytkowy)
- Barwa jasnozielona i zielona w odcieniach
- Połysk jedwabisty, woskowy
- Rysa biała lub szara
- Twardość 2,5
- Łupliwość doskonała, jednokierunkowa
- Przełam nierówny, drzazgowy
- Gęstość 2,44–2,62 g/cm3
WYSTĘPOWANIE
Lizardyt (Mg6[(OH)8Si4O10]) powstaje w środowiskach hydrotermalnych na skutek przeobrażenia krzemianów zasobnych w magnez, zwłaszcza oliwinów, piroksenów, amfiboli, a niekiedy także biotytu w zasadowych skałach wylewnych o zawartości 45–53% SiO2. Tworzy się także podczas metamorfizmu regionalnego i kontaktowego skał osadowych na skutek przemiany minerałów ilastych w pirokseny, a następnie piroksenów w minerały z grupy serpentynów.
TALK
Talk (Mg3(OH)2Si4O10) jest najbardziej miękkim z minerałów. Ma twardość wzorcową 1 w skali Mohsa. Można go z łatwością zarysować paznokciem. Jego blaszki są dość giętkie. W dotyku jest tłusty, mydlany. Z reguły występuje w postaci gęsto upakowanych skupień łuseczkowatych i blaszkowatych. Kryształy spotykane są rzadko.
CECHY MAKROSKOPOWE
- Postać występowania
- Pokrój kryształów blaszkowy, łuseczkowy
- Barwa zazwyczaj biały, czasem bezbarwny, zielonkawy lub szary
- Połysk tłusty, perłowy
- Rysa biała
- Twardość 1
- Łupliwość doskonała
- Przełam brak
- Gęstość 2,58-2,83 g/cm3
- Przełam tłusty, jedwabisty w dotyku, bardzo miękki, brudzi palce
WYSTĘPOWANIE
Talk jest pochodzenia metamorficznego, występuje głównie w skałach powstałych w średnio wysokich temperaturach (300-400°C). Powstaje także z hydrotermalnego przeobrażenia skał ultrazasadowych zasobnych w oliwiny i pirokseny oraz w wyniku metamorfozy marmurów dolomitowych. W Polsce talk występuje w masywach ofiolitowych wokół kry sowiogrskiej i w łupkach talkowych w Wieściszowicach (Rudawy Janowickie). Miejsca występowania w świecie to Austria (Rabenwald w Styrii, Zillertal w Tyrolu, Karyntia), Szwajcaria (St. Gothard, Hospental), Niemcy (Gopfersgrun w Smreczanach), Indie (Madras) i RPA.
Bibliografia
- Bolewski A., Parachoniak W., . Petrografia. Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa.
- Majerowicz A., Wierzchołowski B., . Petrologia skał magmowych. Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa.
- Ryka W., Maliszewska A., . Słownik petrograficzny. Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa.
- Żaba J., . Ilustrowany słownik minerałów i skał. Videograf II, Katowice.