APLITY

Aplity (ang. aplites) – grupa leukokratycznych, hipabysalnych skał żyłowych, charakteryzujących się teksturą fanerokrystaliczną (jawnokrystaliczną), równokrystaliczną i drobnokrystaliczną (kryształy zazwyczaj poniżej 2 mm). Czasami mają teksturę cukrowatą. Nazwa wywodzi się z języka greckiego, w którym słowo aplos oznacza „prosty” lub „pojedynczy”, co nawiązuje do ich prostego, ubogiego w minerały ciemne składu mineralnego. Rozpoznanie aplitów, bez znajomości terenowego kontekstu geologicznego może być utrudnione. Można je czasami pomylić z drobnokrystalicznymi syenitami (mikrosyenity), granitami (mikrogranity) albo granodiorytami (mikrogranodioryty). Czasami ze względu na formy żyłowe można je pomylić z dajkami porfirowymi. Cechami diagnostycznymi aplitów są formy żył oraz ich jasna barwa (biała, jasnoszara, różowawa lub beżowa). Skały te niemal całkowicie są pozbawione minerałów maficznych. Aplity mają charakterystyczną strukturę drobnokrystaliczną wynikająca z gwałtownego, niemal jednoczesnej krystalizacji składników w warunkach szybkiego spadku ciśnienia i ucieczki substancji lotnych, przez co ksenomorficzne kryształy ściśle do siebie przylegają.

Z chemicznego i petrogenetycznego punktu widzenia aplity są skałami o charakterze kwaśnym lub alkalicznym, powiązanymi z końcowymi etapami krystalizacji magm granitoidowych lub sjenitowych. Proces ich powstawania wykazuje duże podobieństwo do krzepnięcia mieszanin eutektycznych. Są bogate w krzemionkę oraz alkalia, przy jednoczesnym silnym zubożeniu w żelazo i magnez. Zazwyczaj tworzą cienkie żyły wewnątrz lub w pobliżu dużych intruzji plutonicznych.

Głównymi składnikami aplitów są kwarc, skalenie potasowe (często ze strukturą mikropertytową) oraz kwaśne plagioklazy. Minerały ciemne (takie jak biotyt czy amfibole) występują wyłącznie w ilościach akcesorycznych i niezwykle rzadko pojawiają się w znaczących ilościach. Pod względem chemicznym i strukturalnym aplity wykazują bliskie pokrewieństwo z porfirami kwarcowymi, granofirami i felsytami. Sporadycznie w ich obrębie mogą pojawiać się pojedyncze fenokryształy skaleni.

Jako minerały akcesoryczne powszechnie występują: granaty (np. almandyn), cyrkon, apatyt, tytanit oraz miejscami turmalin. Ze względu na leukokratyczny charakter i specyficzne warunki krystalizacji, aplity rzadko ulegają silnym procesom wtórnego przeobrażenia, jednak w strefach kontaktowych podlegają niekiedy słabej serycytyzacji oraz kaolinizacji skaleni. Często występują w bliskim sąsiedztwie lub w formie stref przejściowych z gruboziarnistymi pegmatytami, a lokalnie poprzez stopniowy wzrost zawartości kwarcu mogą przechodzić bezpośrednio w czyste żyły kwarcowe.

Podział aplitów opiera się głównie na ich składzie mineralnym oraz powiązaniu genetycznym z macierzystymi skałami plutonicznymi:

• Aplit granitowy (granitoaplit) – najbardziej powszechna odmiana, zbudowana niemal wyłącznie z kwarcu, skalenia potasowego (mikroklinu, ortoklazu lub mikropertytu) oraz plagioklazu bogatego w Na (albitu-oligoklazu), przy śladowym udziale minerałów ciemnych.
• Aplit sjenitowy (sjenitoaplit) – odmiana alkaliczna bogata w skaleń potasowy, z niewielkim udziałem plagioklazów i całkowitym brakiem lub minimalną ilością kwarcu.
• Aplit granodiorytowy – odmiana zawierająca znaczniejsze ilości plagioklazów obok kwarcu i skalenia potasowego, genetycznie powiązana z intruzjami granodiorytowymi.
• Aplity alkaliczne (sjenitowo-granitowe) – odmiany występujące w kompleksach skał zasadowych i alkalicznych, charakteryzujące się obecnością skaleni alkalicznych i podrzędnych foidów lub plagioklazów sodowych.

Występowanie

Aplity występują w postaci regularnych żył, sieci drobnych żyłek w formie dendrytów, gniazd oraz form żyłowych o ostrych granicach. Miąższości żył aplitowych mają od kilku centymetrów do wielu metrów. Żyły przecinają zarówno otaczające skały plutoniczne (np. granity), jak i starsze skały otoczenia intruzji. Aplity rzadziej formują większe pnie (stocki) lub gniazda wewnątrz masywów. Są klasycznym przykładem kwaśnych produktów późnomagmowych.

W Polsce wystąpienia aplitów są związane z głównymi masywami granitoidowymi Dolnego Śląska, Sudetów i Tatr (m.in. w masywie karkonoskim, plutonie Strzegom-Sobótka, masywie Strzelina oraz w masywie kłodzko-złotostockim), gdzie tworzą jasne żyły w granitoidach i skałach otaczających.