Minerały akcesoryjne – grupa minerałów występujących w skałach magmowych, osadowych i metamorficznych w niewielkich ilościach (najczęściej poniżej 1–5%), selektywnie w określonych typach skał. W przeciwieństwie do minerałów pobocznych, które rozproszone są powszechnie we wszystkich typach skał w śladowych ilościach, minerały akcesoryjne pojawiają się wybiórczo, lecz w sprzyjających warunkach (np. w procesach pneumatolitycznych lub metasomatycznych) mogą tworzyć duże nagromadzenia, decydujące o unikalnym charakterze i nazwie skały. Wybitnym i klasycznym przykładem minerału akcesoryjnego są granaty i turmalin.
GRANATY
Granaty ((Mg,Fe)3Al2[SiO4]3) stanowią dużą grupę minerałów izostrukturalnych (tzn. wykazujących bardzo podobną budowę, lecz różniących się składem chemicznym), będących krzemianami metali dwuwartościowych (wapnia, magnezu, żelaza, manganu) i trójwartościowych (żelaza, glinu, chromu). Należą do grupy krzemianów wyspowych (zawierają nie połączone ze sobą tetraedry [SiO4]4-). Największe znaczenie skałotwórcze mają granaty właściwe.
CECHY MAKROSKOPOWE
- Postać występowania wszystkie granaty krystalizują w układzie regularnym
- Pokrój kryształów kryształy izometryczne, najczęściej w postaci dwunastościanu rombowego
- Barwa różna w zależności od składu chemicznego - granaty właściwe mają barwę czerwoną, czasami krwistoczerwoną, częściej wiśniowoczerwoną, nieraz z odcieniem lekko liliowym lub brunatnawym. Inne minerały tej grupy mogą mieć barwy od żółtych, żółtawobrunatnych i zielonobrunatnych, przez szmaragdowozielone, czerwone aż po prawie czarne
- Połysk szklisty lub tłusty, niekiedy zbliżony do diamentowego
- Rysa biała
- Twardość 6,5-7,5
- Łupliwość niewyraźna
- Gęstość 3,5-4,4 g/cm³
WYSTĘPOWANIE
Granaty występują w skałach metamorficznych, takich jak łupki granatowomikowe, łupki granatowochlorytowe, granulity, eklogity i inne. W skałach magmowych obecne są jako składnik akcesoryczny (np. w granitach, fonolitach). Granaty wykazują dużą odporność na wietrzenie, dzięki czemu mogą gromadzić się w okruchowych skałach osadowych (granatowe piaski plażowe). Dzięki dużej twardości stosowane są w produkcji materiałów ściernych. Niektóre odmiany używane są w jubilerstwie jako kamienie półszlachetne.
TURMALIN
CECHY MAKROSKOPOWE
- Postać kryształów turmaliny krystalizują w układzie trygonalnym
- Pokrój kryształów słupkowy, często z charakterystycznym podłużnym kreskowaniem ścian; przekrój poprzeczny zbliżony do trójkąta o zaokrąglonych bokach
- Barwa bardzo zróżnicowana; najpospolitszy jest czarny (szerl), a także brązowy, zielony, różowy, niebieski (indykolit), niekiedy wielobarwny (tzw. turmalin arbuzowy)
- Połysk szklisty do żywicznego
- Rysa biała
- Twardość 7,0-7,5
- Łupliwość brak, przełam nierówny do muszlowego
- Gęstość 3,0-3,25 g/cm³
- Inne właściwości wykazuje silne właściwości piroelektryczne i piezoelektryczne
WYSTĘPOWANIE
Turmalin to złożona grupa krzemianów boru i glinu o zmiennym składzie chemicznym (najpospolitszym przedstawicielem bogatym w żelazo jest czarny szerl). Występuje jako typowy minerał akcesoryjny w kwaśnych skałach magmowych (np. granitoidach), gdzie krystalizuje w końcowych etapach procesów magmatycznych. Masowo rozwija się w strefach pneumatolityczno-hydrotermalnych, tworząc efektowne skupienia w pegmatytach oraz skałach metasomatycznych, takich jak grejzeny czy specyficzne skały zasobne w bor – turmalinity, w których staje się minerałem głównym. Obecny jest także w skałach metamorficznych (np. w łupkach mikowych i gnejsach) oraz – dzięki swojej ekstremalnej odporności chemicznej i mechanicznej – jako stabilny minerał ciężki (detrytyczny) w piaskach i piaskowcach.
Bibliografia
- Bolewski A., Parachoniak W., . Petrografia. Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa.
- Ryka W., Maliszewska A., . Słownik petrograficzny. Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa.
- Żaba J., . Ilustrowany słownik minerałów i skał. Videograf II, Katowice.