LAMPROFIRY

Lamprofiry (ang. lamprophyres) – to grupa ciemnych lub szarozielonkawych, mezo- lub melanokratycznych skał żyłowych (hipabyssalnych), charakteryzujących się unikalną strukturą panidiomorficzno-porfirową. Nazwa wywodzi się z języka greckiego, w którym słowo lampros oznacza „błyszczący”, a phyrein oznacza „mieszać” lub „wyrabiać ciasto”. Nazwa ta nawiązuje do charakterystycznego, lśniącego wyglądu świeżych powierzchni kryształów biotytu i amfiboli oraz unikalnego, porfirowego charakteru strukturalnego tych skał żyłowych. Cechą diagnostyczną lamprofirów jest występowanie idimorficznych (doskonale wykształconych) fenokryształów minerałów ciemnych (głównie biotytu, amfiboli oraz piroksenów) zawieszonych w drobno- lub średniokrystalicznym tle skalnym, przy jednoczesnym braku jasnych fenokryształów skaleniowych (skalenie i skaleniowce występują niemal wyłącznie w cieście mineralnym tła).

Z chemicznego i petrogenetycznego punktu widzenia lamprofiry są skałami silnie wzbogaconymi w substancje lotne (woda, dwutlenek węgla) oraz pierwiastki niezgodne (w tym K, Na, Ba, Sr, P oraz pierwiastki ziem rzadkich – REE). Ze względu na odmienny skład mineralny i chemiczny klasyfikuje się je na kilka głównych odmian, w tym wapniowo-alkaliczne (np. minety, kersantyty) oraz zasadowe/alkaliczne (np. kamptonity, monchiquity).

Tradycyjny petrograficzny podział lamprofirów opiera się na składzie mineralnym, udziale głównych składników ciemnych (wskaźnik barwy) oraz proporcjach skaleni budujących tło skalne:

• Minetta – lamprofir wapniowo-alkaliczny zawierający fenokryształy biotytu oraz hornblendy, w którym tło skalne zbudowane jest głównie ze skalenia potasowego (ortoklazu lub mikroklinu) z podrzędnym plagioklazem.
• Kersantyt – lamprofir wapniowo-alkaliczny z dominującym biotytem w formie fenokryształów, w którym tło skalne tworzą głównie plagioklazy (zazwyczaj kwaśne i obojętne – andezyn lub oligoklaz).
• Wogezyt – odmiana wapniowo-alkaliczna, w której obok biotytu pojawiają się liczne amfibole (hornblenda), a tło skalne buduje głównie skaleń potasowy.
• Spessartyt – lamprofir zawierający fenokryształy amfibolu (hornblendy) i piroksenów, z tłem skalnym zdominowanym przez plagioklazy.
• Kamptonit i monchkit – zasadowe lamprofiry (często powiązane z magmatyzmem alkalicznym), zawierające tytanoaugit, oliwin oraz akcesoryczny skaleniowiec (np. nefelin) lub szkło w tle skalnym.

Głównymi składnikami lamprofirów są biotyt, amfibole (w tym hornblenda i kaersutyt) oraz pirokseny (diopsyd, augit), a w odmianach zasadowych także oliwiny. Minerały jasne (skalenie potasowe, plagioklazy, rzadziej skaleniowce lub kwarc) są ograniczone do masy podstawowej.

Jako minerały akcesoryczne powszechnie występują: apatyt (często w postaci bardzo licznych, wydłużonych igiełek), cyrkon, tytanit, magnetyt oraz pirotyn. Ze względu na dużą zawartość faz uwodnionych w stopie macierzystym, lamprofiry niezwykle łatwo ulegają procesom autometamorfizmu i przeobrażeń hydrotermalnych. Powszechne są w nich procesy chlorytyzacji (przemiana biotytu i piroksenów w chloryty), karbonatyzacji oraz serycytyzacji skaleni tła.

Występowanie

Lamprofiry występują w postaci licznych, zazwyczaj niewielkich intruzji żyłowych – dajek, silli oraz gniazd. Najczęściej towarzyszą dużym intruzjom plutonicznym (np. masywom granitoidowym) lub występują w strefach głębokich rozłamów tektonicznych i ryftów kontynentalnych. Pojawiają się jako końcowe ogniwa w cyklach ewolucji magmowej.

W Polsce wystąpienia lamprofirów (głównie minet i kersantytów) odnotowuje się na obszarze Dolnego Śląska i Sudetów (m.in. w obrębie masywu karkonoskiego, plutonu Strzegom-Sobótka oraz w strefie Niemczy, plutonu kłodzko-złotostockiego), gdzie tworzą sieci dajek przecinających starsze skały krystaliczne i osadowe. Pojawiają się również podrzędnie w trzonie krystalicznym Tatr.