PIKRYTY

Pikryt jest skrajnie zasadową, ultramaficzną skałą magmową wulkaniczną lub subwulkaniczną, składającą się głównie z oliwinów oraz piroksenów (głównie augitu, często augitu tytanowego). Jest skałą wybitnie melanokratyczną, o barwie ciemnoszarej, czarnej lub ciemnozielonawej (w zależności od stopnia wietrzenia i serpentynizacji). Najczęściej posiada strukturę porfirową z widocznymi gołym okiem fenokryształami oliwinu spoczywającymi w drobnokrystalicznym lub aphanitowym ciście skalnym. Zawartość dwutlenku krzemu (SiO₂) jest w nich bardzo niska (poniżej 45%), przy bardzo wysokim udziale tlenku magnezu (MgO > 12%). W zależności od środowiska krystalizacji i składu chemicznego wyróżnia się m.in. pikryty bazaltowe (pordzaj wylewny, o składzie zbliżonym do ultrazasadowych bazaltów) oraz pikryty cieszynitowe (pordzaj subwulkaniczny z asocjacji fliszowej).

Serpentynizacja to proces autometamorficzny lub metasomatyczny polegający na uwodnieniu bezwodnych minerałów krzemianowych bogatych w magnez i żelazo (głównie oliwinów i piroksenów w skałach ultrzasadowych, takich jak perydotyty), w wyniku którego powstają minerały z grupy serpentynu (np. antygoryt, lizardyt, chryzotyl). Proces ten zachodzi pod wpływem krążących roztworów wodnych w niskich i umiarkowanych temperaturach. W jego toku uwalniane są duże ilości żelaza oraz krzemionki, co sprzyja m.in. powstawaniu nad złożami serpentynitowymi zwietrzelinowych czap krzemionkowych (czap wietrzeniowych) oraz migrujących roztworów zdolnych do nasączania skał i wytrącania w spękaniach żył chalcedonowych i chryzoprazowych (odmian chalcedonu zabarwionych niklem). Uruchomiony i skoncentrowany w procesie wietrzenia nikiel z rozpadających się krzemianów magnezowo-żelazowych tworzy przy tym gospodarczo ważne złoża niklu (głównie krzemianowe, tzw. laterytowe złoża Ni).

Ze względu na bogactwo oliwinu i piroksenów, pikryty w warunkach powierzchniowych oraz w środowisku hydrotermalnym łatwo ulegają intensywnym procesom wtórnym. Najważniejszym z nich jest serpentynizacja, w trakcie której łatwo wietrzejący oliwin zastępowany jest przez minerały z grupy serpentynu (chryzotyl, antygoryt, lizardyt) oraz kalcyt i chloryt. Przemianie tej często towarzyszy zmiana barwy skały na odcienie pstre lub odcienie zieleni oraz utrata pierwotnej zwięzłości skały.

Występowanie

Pikryty występują najczęściej jako produkty krystalizacji magm bazaltowych i ultrazasadowych w dużych prowincjach magmowych (tzw. LIP – Large Igneous Provinces), w formacjach grzbietów środkowooceanicznych, a także w postaci intruzji zgodnych (sillów) i żył w obszarach orogenicznych. W Polsce oraz w sąsiednich rejonach Czech najbardziej znane są pikryty wchodzące w skład tzw. asocjacji cieszynitowej w obrębie skał fliszowych Karpat Zewnętrznych (płaszczowina cieszyńska). Występują tam jako kredowe intruzje subwulkaniczne towarzyszące cieszynitom i diabazom, m.in. w okolicach Cieszyna, Puńcowa oraz po stronie czeskiej (np. Mohelnice, Žermanice).