OPOKI

Opoki to skały osadowe będące przejściowymi utworami pomiędzy krzemionkowymi skałami organogenicznymi a skałami węglanowymi oraz okruchowymi. Charakteryzują się swoistym składem, w którym autogeniczna krzemionka (pochodzenia organogenicznego) występuje w zmiennych proporcjach obok kalcytu lub dolomitu oraz minerałów ilastych.

Opoka (opoka właściwa) jest zwięzłą, zazwyczaj twardą skałą osadową powstałą w środowisku morskim. Zbudowana jest głównie z bezpostaciowej krzemionki (opalu i chalcedonu) oraz mikrytowego kalcytu. Krzemionka pochodzi przede wszystkim ze skorupek i elementów szkieletowych mikroorganizmów morskich – głównie gąbek krzemionkowych (spikuli), okrzemek oraz radiolarii. Skała ta ma zazwyczaj barwę jasnoszarą, żółtawą, beżową lub białawą. Odznacza się teksturą zbitą, mikrytową lub aleurytową oraz przełamem muszlowym lub nierównym. Ważną cechą diagnostyczną opoki jest jej porowatość – skała silnie chłonie wodę, przez co przyłożona do języka wyraźnie do niego przywiera (tzw. efekt „chwytania języka”). Dodatkowo ze względu na zawartość minerałów ilastych i drobnoziamistego węglanu wapnia, odmiany bardziej miękkie przypominają w dotyku kredę – bywają lekko tłuste, dają się rozcierać w palcach i wyraźnie brudzą dłonie. Ze względu na obecność węglanu wapnia, opoka reaguje słabo lub silnie z rozcieńczonym kwasem solnym (HCl). Składnikami akcesorycznymi mogą być: kwarc detrytyczny, glaukonit, piryt oraz substancja organiczna. W wyniku procesów wietrzenia opoki rozpadają się na ostrokrawędziste, nieregularne bloki lub gruz.

Szczególną odmianą opok są opoki lekkie (odwapnione). Powstają one w wyniku procesów diagenetycznych lub wietrzeniowych, podczas których zawarty w skale mikryt kalcytowy zostaje rozpuszczony i wyługowany. W efekcie usunięcia węglanów powstaje szkielet skały zbudowany niemal wyłącznie z biogenicznej krzemionki oraz osadu ilastego. Opoki lekkie charakteryzują się wyjątkowo dużą porowatością, niską gęstością objętościową (suchy fragment może pływać po powierzchni wody) oraz jasną, często niemal białą lub kremową barwą. Są bardzo miękkie, wybitnie łatwo dają się rozcierać w palcach, brudzą dłonie i wykazują cechy zbliżone do miękkiej kredy piszącej. W przeciwieństwie do opok właściwych, opoki lekkie nie reagują lub reagują bardzo słabo z kwasem solnym (HCl), a cecha „chwytania języka” jest w nich wyjątkowo silnie zaznaczona.

Występowanie

Opoki tworzyły się w umiarkowanie głębokich i płytkich strefach mórz szelfowych, w warunkach obfitego rozwoju organizmów krzemionkowych oraz równoczesnej sedymentacji węglanowej i niewielkiego dopływu terygenicznego materiału ilastego. Najbardziej rozpowszechnione są w utworach kredy górnej (szczególnie w turonie, koniaku, santonie i kampanie). W Polsce stanowią główny składnik skałotwórczy utwór kredowych Wyżyny Lubelskiej, Wyżyny Sandomierskiej (okolic Kazimierza Dolnego i Annopola), Niecki Nidziańskiej oraz obrzeżenia Gór Świętokrzyskich.