DOLOMITY

Dolomity są najczęściej monomineralnymi skałami węglanowymi zbudowanymi z minerału dolomitu. Dolomity mogą zawierać istotne domieszki minerałów ilastych (margle dolomityczne) lub allogenicznych ziarn kwarcu (dolomity zapiaszczone). Dolomity, podobnie jak wapienie, mogą składać się wyłącznie z mikrytowej bądź sparytowej substancji podstawowej (dolomikryt i dolosparyt) albo z substancji podstawowej i zanurzonych w nich składników ziarnistych – ooidów (zob. wapienie oolitowe), onkoidów (zob. wapienie onkolitowe), intraklastów (zob. wapienie detrytyczne), składników pochodzenia organogenicznego (zob. wapienie organogeniczne) i organodetrytycznego (zob. wapienie organodetrytyczne) oraz innych. Dolomity mogą tworzyć się na trzy sposoby: na skutek depozycji i diagenezy mułu dolomitowego, na skutek procesu dolomityzacji mułu wapiennego oraz w wyniku dolomityzacji skał wapiennych.

Dolomityzacja – wtórny proces diagenetyczny lub epigenetyczny polegający na chemicznym zastąpieniu węglanu wapnia (kalcytu lub aragonitu) dolomitem w wyniku działania roztworów bogatych w magnez. Proces ten może zachodzić bądź na luźny osad wapienny (który nie uległ jeszcze pełnej diagenezy), albo na litą, twardą skałę (najczęściej wapienie). Dolomityzacja ma często charakter selektywny, powodując powstanie skał hybrydalnych wapienno-dolomitowych, w których istnieją enklawy zbudowane z kalcytu (mówimy wtedy o dolomitach wapnistych). Ponieważ krystalizacja gęstszej struktury dolomitu wiąże się ze zmniejszeniem objętości molowej w stosunku do kalcytu (o około 13%), proces ten prowadzi do znacznego wzrostu przestrzeni porowej (powstawania porowatości wtórnej), co nadaje powstałym skałom doskonałe właściwości zbiornikowe dla węglowodorów. Powstałe w tym procesie wtórne pustki, pory i kawerny stanowią również doskonałe pułapki dla krążących w górotworze roztworów mineralnych i hydrotermalnych.

Dolomity sedymentacyjne (syngenetyczne) – są to dolomity powstałe pod wpływem działania roztworów bogatych w magnez na świeżo złożony osad węglanowy. Tworzą się w izolowanych zatokach i lagunach. Cechy: występowanie tekstur mikrytowych, świetnie zachowane pierwotne struktury sedymentacyjne, pierwotne składniki ziarnowe osadu są zachowane, dolomity takie często występują z siarczanami (gips, sól kamienna) – ewaporatami.

Dolomity diagenetyczne – tworzą się na skutek działania roztworów bogatych w Mg (dolomityzacji) działających na osad wapienny mniej lub bardziej zdiagenezowany. Tworzą się najczęściej w warunkach płytkiego pogrzebania (przykryte przez młodsze osady). Cechy: tekstury drobnokrystaliczne lub mikrytowe, pierwotne składniki mogą ulec częściowemu zatarciu.

Dolomity epigenetyczne – tworzą się w następstwie działania roztworów zasobnych w magnez na dawno zdiagenezowaną skałę wapienną. Cechy: tekstury sparytowe, pierwotne składniki osadu uległy w tych dolomitach zatarciu (widać pod mikroskopem w postaci reliktów), zachowują laminację, skład jest bardzo zmienny – na niewielkich dystansach zmienia się od dolomitu wapnistego do wapienia, granice występowania tych dolomitów przebiegają nieregularnie względem uławicenia. Do dolomityzacji dochodzi dzięki krążeniu w skałach roztworów (np. hydrotermalnych roztworów pomagmowych) zasobnych w Mg i inne metale. Na obszarze pomiędzy Trzebinią i Olkuszem występują triasowe złoża rud cynku i ołowiu, które występują w kawernistych skałach nazywanych dolomitami kruszconośnymi. W sprzyjających warunkach przestrzenie te stają się również miejscem akumulacji bogatych struktur miedzionośnych, takich jak laminy i żyłki siarczków miedzi (np. bornitu) w zechsteńskich skałach dolomitowo-ilastych formacji miedziowych Polski (LGOM).